ما 3216 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

دڵشاد کاوانی

 مەسەلەکە ئەوە نییە کە ژیان مانادارە یان بێ مانا. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت، کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت.

ژیان لە نێوان ماناکردن و بێ مانایی دا

نووسینی دڵشاد کاوانی. شەقڵاوە

پرسیارە قورس و سەرەکییەکە ئەوەیە کە سادەترین پرسیارە لە ڕۆحی هەموو کەسێکدایە، لە بچووکترین منداڵەوە تا گەورەترین و ژیرترین مرۆڤ: پرسیارێکە کە لە ڕێگەی ئەزموونەوە فێری بووین، بەبێ وەڵامەکەی کەس ناتوانێت بژیێت. بەم شێوەیە سەرهەڵدەدات: "ئەوەی دوێنێ نەمکردوە لە دەستم ڕۆیشت، ئەوەی ئەمڕۆ دەیکەم ئەنجامەکەی چی بەسەر دێت و کەواتە سبەی چی دەکەم؟" لە هەموو ژیانمدا چی دێتە بەرهەم؟ بە واتایەکی تر پرسیارەکە ئەوەیە: "بۆچی بژیم و چ شتێکم بوێت و چی بۆ ژیانی خۆم بکەم؟'' دواتر گریمانەیەک دەمانوەستێنێت: "ئایا ژیانم هیچ مانایەکی هەیە؟ بەهۆی ئەو مردنە حەتمییەی کە چاوەڕێم دەکات و لەناو نەچێت؟" ئەمانە و دەیان پرسیارتر ئامانجی بابەتەکەمانە.

 

گومانکردنی لیۆ تۆڵستۆی، لەژیانکردن بەناوی "سکاڵاکە".

لیۆ تۆڵستۆی کە پێشتر بە شاکارەکانی وەک "ئانا کارینینا" و "زیندووبوونەوە" بووبوو بە نووسەرێکی بەناوبانگی جیهانی، دوا قۆناغی ژیانی بۆ بیرکردنەوە لە مانای ژیان تەرخان دەکات. دواتر ڕەنگدانەوەکانی لە ژێر ناوی "سکاڵا" بڵاودەکرێنەوە. ئەوەندەی ئێمە سەرسام دەبین بە خۆڕاگریی ڕەنگدانەوەی بەرهەمەکە لەسەر ژیان، بە پرسیارە ڕیتۆریکییەی زۆربەی بێ وەڵامەکانیش سەرلێشێواو دەکات. ناتوانین خۆمان بپارێزین و نەپرسین، ژیان چ مانایەکی تری هەیە لەدەرەوەی چاودێری و ڕەنگدانەوە و خەیاڵی نووسەرێکی بەتوانا کە خۆی ئامادەکردووە بۆ تێگەیشتن لە مانای ناسکترین و نهێنیترین هەستەکانی ناو دڵی مرۆڤایەتی؟ چۆن دەکرێت لەوە تێبگەین کە نووسەرێک کە پەروەردەیەکی ئایینی قووڵ و هەستی قەشەیی وەک تۆڵستۆی هەبێت، گومانی لە مانای ژیانی خۆی لە سەردەمی زێڕیندا هەبووە؟ نەپرسین ژیان چییە؟

 ژیان پراکتیکترین و گرنگترین و ڕاستەوخۆترین ئەزموونە کە هەموو مرۆڤێک لە هەر خولەکێک و هەر چرکەیەکدا دەژی. بەڵام ئەستەمە وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە ژیان خۆی چییە؟ بتوانین دان بەوەدا بنێین کە قورسترین شت لە ژیاندا ژیان نییە، بەڵکو زانینی ئەوەیە بۆچی بژیت! ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە ژیان هێندە لە نزیکەوە لەگەڵ هەموو بیرکردنەوە و کردار و بیرکردنەوەیەکماندا تێکەڵ بووە، کە ڕاهاتووین هەست بە بوونمان بکەین وەک خودی ژیانی سروشتی. وەک چۆن بیر لە هەموو وردەکارییەک ناکەینەوە، لانیکەم بیر لە ژیان دەکەینەوە وەک واقیعترین دەربڕینەکەی. بەڵام لە ژیاندا چرکەساتێک هەیە دڵمان دەشکێت، دڵمان پڕە لە خەم، کە لەناکاو جەستەمان بە نەخۆشییەکی سەختەوە دەبات، کە بە توندی ئازارمان دەدات، کاتێک هەواڵی مردنی لەناکاوی ئازیزێکمان دەبیسترێت، کاتێک بیر لە کارە بێکۆتا و دووبارە و بێماناکانمان دەکەینەوە. بۆچی لەم جیهانەدا لەدایک بووین و بۆچی بێ ئیرادە خودی بوونی خۆمان دەخەینە ژێر پرسیارەوە. چۆن دەژین، وامان لێدەکات بوەستین و بپرسین بۆچی بەو شێوەیە دەژین. ئەم جۆرە پرسیارکردنە لە کۆتاییدا دەبێتە شتێکی کنجکاو بۆ ئەوەی بزانین ئایا هیچ مانایەک لە ژیان هەیە یان نا. بەم شێوەیە ژیانێک کە پێشتر زۆر بیرمان لێ نەدەکردەوە، دێتە بەرچاومان  و جارێکی دیکە دەست دەکەینەوە بە بیرکردنەوەیەکی جددی لێی. زۆر زوو، نزیکیی ژیان کە ڕۆژێک چێژمان لێ وەرگرتووە، هێواش هێواش دەست دەکات بە کاڵبوونەوە. ئەوەی پێشتر لەگەڵ هەر هەناسەیەکدا هەستی پێ کراوە جا بە ئاگاداری بێت یان بە نائاگایی، نامۆبوونی تەواوەتی خۆی ئاشکرا دەکات.

پێچەوانەیی ژیان و مردن

هەر پرسیارێک دەربارەی ژیان تەنها بەوەوە سنووردار نییە. ئەم جۆرە پرسیارانە نەک هەر لەسەر ئەوەی کە لە کوێوە هاتووە، بەڵکو لەسەر ئەوەی کە بەرەو کوێ دەڕوات. دەکرێت. هیچ بەرژەوەندییەک بۆ مرۆڤ لەوە بەهێزتر نەبێت بزانین ژیان لە کوێوە هاتووە و بەرەو کوێ دەڕوات. بەم مانایە پرسی ژیان کە لە کنجکاوی سەرکوت نەکراو لەدایک بووە، لەگەڵ خاڵە پێچەوانەکەیدا بەریەک دەکەوێت و خۆی بە مردن دەوەستێنێت. ژیان و مردن لە ناوەوە یەکتر سنووردار دەکەن. هەم پێچەوانەن و هەم وابەستەی یەکترن. بەم مانایە دەتوانین بگوترێت مەرگ بەبێ تێگەیشتن لە ژیان تێناگات، هەروەک چۆن ژیان بەبێ تێگەیشتن لە مردن تێناگات.

 هەروەها ژیان و مردن دوو فۆڕمی جیاوازن لە بوون. لە کاتێکدا ژیان لە ئەزموونی ئێمەدا پرۆسەیەکی ڕاستەقینەیە، مردن لەودیوەوەیە و بێدەنگ و تاریک و نادیارە. لەوەش گرنگتر، مردن وەک هێزێکی هەڵنەهاتوو و وێرانکەر، ڕێکخستنی ژیان تێکدەدات- مرۆڤ دەکاتە پرسیار لە ماناکەی. ئەو کەسەی چێژ لە پەرستن و بەڵێنەکانی ژیان کە بەڕواڵەت بێکۆتایی دەبینێت، باوەڕ ناکات کە ڕۆژێک ژیانی کۆتایی پێبێت. کاتیبوونی ئەم زانایە لە ئەگەرە بێکۆتاکان، ژیانێک کە بێشوماری لەدایکبوون و گەشەکردن و بەدیهێنانی تێدایە، بە ئازارە. ئازار لە کۆتاییدا دەکوڵێت بۆ پرسیارێک، ئایا هیچ مانایەک لە ژیانێکدا هەیە، کە لە ئێستاوە قەدەری کۆتایی هاتبێت؟ ئەگەر ژیانی مرۆڤ - هەرچەندە دڵخۆش بێت - بە مردنێکی هەڵنەهاتوو کۆتایی هات و ئەو کۆتاییە لە پێشەوەی دانرا - نەک تەنها لەسەر ئەوە، بەڵکو لەسەر پێشینەیی هەموو مرۆڤێک پێش ئەوەی تەنانەت لەدایک بێت، چی پێویستە بۆ ئەوەی بۆ ژیان بژیێت؟ وەک پاسکال گوتی: ئەگەر ئەو ژیانەی لە بێکۆتاییەکی نهێنیەوە دێت لە هەمان بێکۆتایی نهێنیدا بەرەکەتدار نەبێت، ئەوا ئەم ژیانە دەتوانێت مانای چی بێت؟

ژیان لە ڕوانگەی ئایینییەوە

لە ڕوانگەی ئایینیەوە وەڵامی ئەم پرسیارانە سادە و ڕوونە: خودا تاکە خاوەنی گەردوونە- ئەو گەردوون و هەموو شتێکی تێدا دروست کردووە. مرۆڤ لەلایەن خوداوە دروستکراوە؛ ژیانی بەندە بەوەوە و لە کۆتاییدا لە ڕێگەی مردنەوە بگەڕێتتەوە بۆ لای خودا. ئەمە یاسایەکی ئیلاهی ناسراوە- نەبوونی (دروستکردن)، ژیان و (ڕێکخستنی ئیلاهی)، مردن و (گەڕانەوە بۆ لای خودا). بەو پێیەی ژیان لە گەردوونی ئیلاهیدا لەلایەن خوداوە بە مەبەستێکی بەرز و سەرسوڕهێنەرێکی نەزانراو و زیرەکییەکی ناتەواو دروستکراوە. گەڕان بەدوای ماناکەیدا بێهودەیە- چونکە خودی خوڵقاندن دەرکەوتنی ئیرادەی دروستکەرە بە هەمان شێوەی دروستکردنی باشە و خراپە لەم جیهانەدا. دروستکردن باشە چونکە دروستکردن بریتییە لە درەوشانەوەی چاکەی خودایی بۆ ناو گەردوون. هەروەها دروستکردن ئیمانە بە خالق. ئەو باوەڕەیە کە خودا منداڵی لەدایک نەبوو بەرەو ژیانی هەتاهەتایی دەبات لە دەرەوەی خراپە و گەندەڵی و گوناه و ئازار و ترس لە مردن.

 

ژیاننەکردنی خودای ژیان لە سیکۆلاردا

"خودا مردووە!" لە جیهانی سیکۆلاردا، وەک مەرگی خودای فریدیش نیچە و سارتەری بوونگەرایی، هیچ هۆکارێکی پێشوەختە دیاریکراو بۆ دروستکردن نییە. بۆ کەسێکی بێئایین لە جیهانێکی ئاوادا، لەدایکبوون چوونە ژوورەوەیەکی بەڕێکەوت و بێبەرامبەر و بێ ئیرادەیە بۆ ناو ئەم جیهانە. لەوەش گرنگتر، وەک چۆن هیچ هۆکارێک یان ئامانجێکی تایبەت بۆ بوونی ژیان نییە، هیچ هۆکارێک یان ئامانجێکی تایبەت بۆ ژیان نییە. بە مانایەکی ڕادیکاڵ، مرۆڤ تەنیا لەبەر ئەوەی لەدایک بووە، ناچارە بژی. تەنها بە پاڵنەری ئیرادەی ژیانی دەژی. ئەم ئیرادەیە بۆ ژیان کە دەیباتە پێشەوە، جیاوازی نییە لەو وزە بایۆلۆژییەی کە ڕووەکێک بە زیندووی دەهێڵێتەوە. بە هەمان شێوە مردنیش هیچ مانایەکی نییە- چونکە بیری سیکۆلارستی ناتوانێت دوای مردن بەڵێنی هیچ شتێک بدات. مردن پێویستییەکە، کەس ناتوانێت لێی ڕزگاری بێت. هەروەها دوای مردن هیچ شتێک ڕوونادات. مرۆڤ بۆ هەمیشە دەگری و دەچێتە ناو هیچەوە. نەک هەر بەهەشت بەڵکو دۆزەخیش دانی پێدا نانێت، چونکە شوێنێک نییە ناوی بەهەشت یان دۆزەخ بێت. ئەوەی چاوەڕێی دەکات ئەو خاکە ڕەشەیە کە دەبێت بەپێی یاساکانی سروشت بیگەڕێنێتەوە بە سەرەتایی خۆی.

ئەگەر ئەو بۆچوونەی سەرەوە قبوڵ بکرێت، ئەوە دەردەخات کە ژیانی مرۆڤ تەنها بەرهەمێکی بایۆلۆژییە کە لە جووتبوونی بەڕێکەوتی دوو مرۆڤەوە سەرهەڵدەدات و لە پرۆسەی حەتمی مردندا کۆتایی دێت. ئەگەر وابێت جیاوازی ژیانی مرۆڤ و ژیانی ڕووەکێک کە پابەندە بە هەمان یاسا بایۆلۆژییەکان، نامێنێت. چی پێویستی بەو گەورەییە هەیە لەو کاتەدا ئەگەر ئەو عەقڵەی کە پێگەیەکی باڵاتر لە گەردووندا بە مرۆڤ دەبەخشێت و لە هەموو شتە ئۆرگانیک و نائۆرگانیکەکانی دیکە جیای دەکاتەوە، لە حەتمی مردنی ژیانی بترسێت؟ هەندێک لە بێئایینەکان پێیان وایە ژیان لە هیچەوە سەرچاوە دەگرێت، کە کەس ناتوانێت پێشبینی بکات. مردن کاڵبوونەوەی ژیانە کە کەس ناتوانێت بیبینێت و نە بزانێت. بەم پێیە ژیان بریتییە لە کۆی خۆدەرخستنی هەموو ئەو شتانەی کە لە نێوان دوو نەبووندایە. کەواتە، لەم پرۆسەیەدا کە پێی دەوترێت ژیان لە نێوان ئەم دوو بوونەدا، مانای ژیانی مرۆڤ چییە، کە وەک هی ئەستێرەیەک وایە کە لە گەردوونی بێکۆتاییدا گیریخواردووە؟ چییە ژیان بەردەوام دەکات کە لە هیچەوە بۆ یەکێکی تر درێژ دەبێتەوە، لە بێکۆتاییەکەوە بۆ بێکۆتایییەکی تر؟

ئەگەر ژیان هیچ مانایەکی نەبێت، ئەوا پێویست بە خەمی ئەوە ناکات کە دوای مردن چی ڕوودەدات، چونکە ئەو کاتە مردن خۆی مانای خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر دوای مردن هیچ شتێک ڕووی نەدات، ژیان دەبێتە ململانێیەکی بێهودە و بێمانا. لە ئەنجامدا ژیان کە لە نێوان دوو بێکۆتاییدا هەڵکەوتووە، دوو هیچی نەبوو، لە ڕاستیدا دەبێتە پرۆسەیەکی بێمانا لە نێوان دوو بێماناییدا.

بە پێچەوانەوە ئەگەر ژیان مانای هەبێت، ئەوا مردن مانای جیاوازی هەیە- تەنانەت ئەگەر ژیانی دوای مردنیش نەبێت. چونکە ژیانێکی مانادار نەک هەر شایەنی شەڕکردنە، بەڵکو شایەنی مردنە. ململانێ لە ژیانێکی بێ مانادا خۆی بێمانایە و ئەو مردنەی کە لە باوەشی دەگرێت لەوەش بێمانایترە. لە ڕاستیدا مردن بەقەد ژیان بێمانایە. ئەگەر ژیان بەهای هیچی نییە، ئەوا مردن هیچ بەهایەکی نییە.

کەواتە، بۆچی مرۆڤ دەژی؟ ژیان ئەزموونێکی ناوازەیە- بناغەی هەموو ئەزموونی مرۆڤە. ئەم ئەزموونە چەندە پێکهاتەی نەرێنی هەیە، ئەوەندەش پێکهاتەی ئەرێنی هەیە. واتە ئەزموونێکی هێندە دەوڵەمەندە کە خۆشی و خەمیشی هەیە؛ خەمگین و پێکەنیناوییە، خەویش هەیە؛ وەک چۆن یەکگرتن هەیە، جیابوونەوەش هەیە؛ وەک چاوەڕوان دەکرا، نائومێدییەکان هەن؛ وەک ڕاستە، سەرلێشێواویش هەیە؛ وەک چۆن جوانی هەیە، ناشیرینی هەیە؛ وەک چۆن دادپەروەری هەیە، نادادپەروەریش هەیە. واتە ژیان وەک خاوەنی پێکهاتەی دژبەیەک و جیانەکراوەیە، ئاماژەیە بۆ کۆ و یادەوەری و بەشداری داهاتووی هەموو شت و هەست و نەست و بیرۆکەکان لە ژیانی ماددی مرۆڤەوە تا ژیانی ڕۆحی دەکات.

لە بنەڕەتدا، لایەنی تاریکی ژیان هەمیشە لایەنە گەشاوەی خۆی زاڵ دەکات- نەخۆشی، نەمەینەتیە، برسێتیی، بێ ماڵ و حاڵ، شەڕ، نائومێدی، سووکایەتیکردن، مردن هەمیشە کاریگەرییە حاشا هەڵنەگر و قورس و جەوهەرییەکانیان لەسەر لایەنی داهێنەرانەی ئەو دادەنێن. هەرچەندە لە ژیانیدا هەست بە خۆشی بکەیت، هەموو جۆرە نەخۆشییەک ئازارت دەدات؛ نادادپەروەری تا ئەو ڕادەیە بێزارت دەکات؛ مردن بە سیحرە نەخوازراوەکەی تیرۆرت دەکات. مرۆڤ دڵی بەستوو دەبێت کاتێک بیر لەوە دەکاتەوە کە لە کۆتاییدا دەگۆڕێت بۆ تۆپێکی ئۆچم. مرۆڤ دەتوانێت چاوی لە چی تر بێت و هەوڵی بۆ بدات؟ بە پاڵنانی ئەم پرسیارە زیاتر، ئەو پرسیارە نائارامکەرەمان دەست دەکەوێت: ئەگەر ژیان ئەوەندە بە ئازارە و بە کارەسات کۆتایی دێت، بۆچی مرۆڤ دەبێ بژیێت؟ بۆچی خۆی ناکوژێت بۆ ئەوەی بە یەکجاری لەم مەینەتییە ڕزگاری بێت؟

 

خۆکوشتن بۆ ڕزگاربوون لە ژیان لای ئەلبێر کامۆ

ئەلبێر کامۆی فەیلەسووف پاڵێوراو بۆ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی ساڵی ١٩٥٧، لە بەرهەمە فەلسەفییە سەرەکییەکەیدا، بەناوی ئەفسانەی سیزیف، بە وردی ئەم پرسیارە دەکات: "تەنها یەک کێشەی فەلسەفی جددی هەیە و ئەویش خۆکوشتنە". حوکمدان لەسەر مانای ژیان پەیوەستە بە وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە جەوهەرییە، ئەگەر ژیان بێ مانا بێت، ئەوا هیچ سوودێکی نییە بەدواداچوون بۆ سروشتی واقیع، مەعریفە، یان ئەخلاق. ئەو پێی وایە دۆخی ئێمە هاوشێوەی ئەفسانەی یۆنانی کۆن و سیزیفە. تیایدا سیزویفس بەهۆی لووتبەرزی و فێڵبازییەکەیەوە سزا دەدرێت. سزاکەی سادە و بێمانا بوو- فەرمانی پێکرا بەردێکی قورس بخاتە سەر لوتکەی شاخێک. بەڵام کاتێک بەردەکە دەگێڕێتە سەرەوە تا لوتکەی شاخەکە، بەردەکە دەخولێتەوە خوارەوە. جارێکی تر بەردەکە پاڵ دەنێتەوە سەرەوە؛ بەردەکە جارێکی تر دەخولێتەوە خوارەوە. بێ کۆتایی درێژە بەم کارە دەدات. زەحمەتەکانی بە تەواوی بێهودە و بێمانا و هەوڵی بێمانا و تەنانەت سزادەرانە دەردەکەون. لە ژیانێکی وادا خۆکوشتن وەک ڕێگەیەک بۆ ڕزگارکردنی خۆی لە ئازارەکان سەیر دەکرێت. بەڵام سیزویفس هەرگیز خۆی بەدەست شکستەوە نادات و بەردەوام بەردەکە بەرەو سەرەوە دەگێڕێت. کەم کەس هەیە کە کردەوەکەی بە قارەمانانە دەبینێت، ئینکاری ئەوە بکات کە خۆکوشتن کۆتایی و کاریگەرترین چارەسەرە بۆ بێمانایی ژیان. ئەو پێی وایە خۆکوشتن، بەهۆی بێمانایی ژیانەوە، هەڵهاتنە- واتە وازهێنان و وازنەهێنانە. بەڵکو مرۆڤ وەک سیزیف دەبێت ڕووبەڕووی نیعمەت و بێمانایی ژیان ببێتەوە. باشترە بە دانپێدانانی ڕاستگۆیانە بە بێمانای ژیان بژیت لەوەی لێی ڕابکەیت و خۆت لە بێهودەیی ماندوو بکەیت. لە بەرامبەر ئازارەکانی ژیاندا، کامۆ وەک نیچە، پێی وایە مرۆڤ نابێت پێی بڵێت "نا" بەڵکو "بەڵێ". بە وتەی ئەو، مرۆڤ دەبێت چالاکانە بەشداری ژیان بکات نەک بەرامبەری نەرێنی بێت. بۆ ئەمەش مرۆڤ دەبێت ڕۆحی بەرەنگاربوونەوە و سەرپێچی هەبێت. ئەمانەن مرۆڤ بە ڕاست ڕادەگرن و ڕووی بەرەو پێشەوە دەهێڵنەوە. بەڵام بۆچی بڵێین بەڵێ بۆ ژیان؟ ئەگەر وا بڵێین چی وامان لێدەکات هەست بەو جۆرە بکەین؟

لەم بابەتەدا لە ڕوانگەیەکی سیکۆلارستییەوە سەیری مانای ژیان دەکەین. یەکێک لە هۆکارەکانی ئەمەش بریتییە لە سەیرکردنی ئەو پاڵنەرە میتافیزیکییە بنەڕەتییەی کە بووەتە پاڵنەری مرۆڤ بۆ ژیان لە ڕوانگەیەکی فەلسەفیەوە؛ یەکێکی تریان نزیکبوونەوە لە ژیان لە ڕووتترین و سەرەتاییترین و خامترین ئاستیدا، بە لێکۆڵینەوە لەوەی کە ژیان لە دەرەوەی چوارچێوەی ئایینی مانای چییە- ژیانێک کە خاڵی بێت لە هیچ نیعمەتێکی خودایی، ڕێنماییکردن و خەمخۆری. هەر لەو گرژییەدادایە- هەرچەندە تاریک و بێ تێگەیشتن- کە ئێمە چاوێکی نوێ دەکەینە سەر ئەوەی کە ژیان بەڕاستی مانادار دەکات.

 ژیان چییە؟

ژیان پرۆسەیەکی کردارە. لە ڕوانگەی بایۆلۆژییەوە، پرۆسەی بەدیهێنانی پۆتانسێلی (هێزی ناوەوە) خودی ماددەیە. ژیان بەم مانایە ئاماژەیە بۆ سیستەمێکی بەرفراوانی داینامیکی (ئیکۆلۆژی) لە زیندەوەران- خانە، بەکتریا، ڕووەک، ئاژەڵ و مرۆڤ- کە خۆیان دەپارێزن، وەڵامی جیهانی دەرەوە دەدەنەوە، زاوزێ دەکەنەوە و لاواز دەبن و دەمرن. با نموونەی تۆوی گەنم لە خاکدا وەربگرین. بە یارمەتی تیشکی خۆر و خاک و ئاو و بارودۆخی تر هێواش هێواش دەڕوێت و گەشە دەکات. لە کۆتاییدا گەنمەکە پێدەگات. یاسایەکە کە تۆوی گەنم پێدەگات و دەبێتە گەنم، بەڵام هەرگیز نابێتە گەنمەشامی یان کەتان. واتە پێگەیشتنی تۆوی گەنم بۆ گەنم پێشتر بە جینی گەنم دیاری کراوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە تۆوی گەنم توانای پێگەیشتنی هەیە بۆ گەنم. گۆڕینی تۆوی گەنم بۆ گەنم، وەدیهێنانی ئەم توانایەیە.

تۆوی گەنم، جگە لە پێکهاتە کیمیاییەکانی تر، هێزێکی ناوەکی هەیە کە دەبێتە هۆی ئەوەی ببێتە گەنم. هەر ئەم دەسەڵاتەیە کە گەشەسەندنی دەباتە پێشەوە. ئەم هێزە ڕەنگە پێی بگوترێ هێزی ژیان. بێگومان ڕەنگە ئەم بۆچوونە لەلایەن زانایانەوە ڕەخنەی لێ بگیرێت. هێشتا دەبێت جەخت لەوە بکرێتەوە کە ئەگەر ڕێگە بە بوونی هێزێکی نەبینراو و نامەعنەوی لەو شێوەیە نەدەین، ناتوانین ڕوونی بکەینەوە کە بۆچی زیندەوەران ئەوەندە نائومێدی شەڕ دەکەن بۆ پاراستنی خۆیان. ئەمەش زۆرتر لە ژیانی ئاژەڵاندا بەدی دەکرێت، لەوانەش مرۆڤ. ماندووبوون و خەبات و خۆبەختکردنیان بۆ مانەوە، تەنیا دەرکەوتنی توانای بایۆلۆژی نییە. هەروەها تەنیا نوێنەرایەتی پرۆسەیەکی میکانیکی نییە بە زاراوەی کارتێزی یان ئەوە تەنها واقیعێکی بەرنامەسازی بۆماوەیی نییە. بەڵکو ئەوە "هێزی ژیان"ە لە دڵی بوونەوەرە زیندووەکاندا کە بەرەو داهاتوو ئاراستەیان دەکات. ئەم هێزە ناوەکییە هێزی جەوهەری زیندەوەرانە بۆ پاراستنی خۆی. لە ڕووی تیۆریەوە خواستی خۆپاراستن لە زیندەوەراندا پێویستییەکە بۆ مانەوە. (من)١.

 مرۆڤ ئەو بوونەوەرە ناوازەیەیە لە جیهاندا کە خۆپاراستنی جەوهەریترین بنەمایە. بەپێی تیۆری پەرەسەندن، مرۆڤ بەشدارە لە پرۆسەی پەرەسەندنی بێبەزەییدا. مرۆڤ چەندە لە دونیا تێبگات و بگۆڕێت و بە تایبەتمەندی زیرەکی دونیا بنیات بنێتەوە، بەڵام بەستەرێکە لە زنجیرەی پەرەسەندندا. وەک هەموو زیندەوەران دەبێت کار بکات بۆ مانەوە. بۆ ئەمەش پێویستە لەگەڵ هەلومەرجەکاندا بگونجێنین و بیانگۆڕین و لێیان تێپەڕێنین. بەم شێوەیە مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی بایۆلۆژی دەبێت ملکەچی یاسا توند و چەپەڵەکانی سروشت بێت.

 

 مرۆڤ وەک پشیەلەیەک

بەڵام یەکێک لە جیاوازییە جەوهەریەکانی نێوان مرۆڤ و بوونەوەرەکانی تر ئەوەیە کە دەتوانێت پرۆسەکانی ژیان لە مێشکیدا ڕەنگ بداتەوە. بۆ نموونە پشیلە و کەسێک وەربگرین. هەردووکیان بوونەوەرن کە دەبێت کاربکەن بۆ مانەوە. لەمەشدا توانا بایۆلۆژی و فیزیکییەکانیان بۆ بەردەوامبوون و پاراستن و بەردەوامکردنی خۆیان بەکاردەهێنن، بێ وەستان کارلێک لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا دەکەن. بەڵام ئەگەر هەوڵی پشیلە وەڵامێکی بایۆلۆژی بێت- گونجاندنێکی سروشتی- هەوڵی مرۆڤ بایۆلۆژی و فیزیکی و فیکرییە. پشیلە ناتوانێت بیر لەم پرۆسەیە بکاتەوە- ناتوانێت ببیستێت هەوڵی چی دەدات و بۆچی. بەڵام مرۆڤ دەتوانێت بیبیستێت- لە مێشکی خۆیدا ڕەنگدانەوەی هەبێت. ئەم پرۆسەیە لە مێشکی خۆیدا لە ڕێگەی خەیاڵەوە لە فۆرمێکی ڕەمزی و دەروونیدا دەگێڕێتەوە. بیری لێدەکاتەوە.

 

پرسیار لە ماناکەی بکە.

 کێشەی جەوهەری ئەوەیە مرۆڤ دەتوانێت بیر لەوە بکاتەوە کە بۆچی پێداویستییە بایۆلۆژی و دەروونییە دووبارەبووەکانی تێر دەکات بە دووبارەکردنەوەی هەمان کردارەکان- بۆ نموونە کارکردن، خواردن، خەوتن، بەردەوام دووبارە دەکاتەوە، دەبێت خۆت لەگەڵ خۆتدا بگونجێنی بۆ پێویستییەکان. پلانێک بۆ چارەسەرکردنی دادەنێت و جێبەجێی دەکات. هەرچەندە ئەم دووبارەبوونەوەیە خولێکی بێمانایە کە مرۆڤ بیردەخاتەوە کە پێویستییە بایۆلۆژییەکانی هەیە کە زۆر جیاواز نییە لە پێداویستییەکانی ئاژەڵەکانی دیکە، بەڵام مرۆڤ لە ماناکەیدا سەری سوڕدەمێنێت. بەڵام پشیلە ئەم توانایەی نییە.

دەبێت بڵێین پشیلە بۆ ئەوەی بتوانێت بژی و زاوزێ بکات، پێویستی بە بیستنی مانای ژیانی خۆی نییە. ئەمەش بەو مانایەیە کە پشیلە جگە لە توانا بایۆلۆژییە زگماکیەکانی و بارودۆخی گونجاو بۆ مانەوەی خۆی و نەوەکانی زیاتر هیچی تری ناوێت. ژیان لای ئەو بەنرخە، بەڵام ناتوانێت هەست بە بەهایەکی لەو شێوەیە بکات. بۆ ئەو گرنگ نییە ئەم ژیانە مانای هەبێت یان نا. گرنگ ئەوەیە کە بۆ مانەوەی هەرچەندە زاوزێکردنی گرنگە، بەڵام بۆ ئەو دەربڕینی پێویستییەکی ستۆکاستییە.

 بە پێچەوانەی پشیلە، مرۆڤ نەک هەر بۆ ژیان دەژیێت، بەڵکو پرسیاری لێدەکات. بەهایەکی بۆ دەدۆزێتەوە. مرۆڤ تەنها کەسێک نییە کە پاڵنەرە بایۆلۆژییەکان جێبەجێ دەکات و بەپێی یاساکانی سروشت کاردەکات، بەڵکو بە کۆمەڵایەتیشیان دەکات. بۆ نموونە خۆراکی سەرەتاییترین پێویستی مانەوە و هاوبەشە بۆ هەموو زیندەوەران. بۆ پشیلە خودی گەدە بەسە، بەڵام بۆ مرۆڤ نا. مرۆڤ دەتوانێت ڕەهەندێکی کۆمەڵایەتی پێبدات- جۆری خواردن، تام و ڕەنگی خواردنەکە، بۆنەکە و لەگەڵ کێدا دەتوانێت خواردنەکە بە هەر شێوەیەک کە ئارەزووی بکات ڕێکی بخات. مرۆڤ بەدوای بەهایەکدا دەگەڕێت بە خۆراکگرتن لە سادەترین چالاکییەکانی ژیانی هاوبەشی ئاژەڵانی دیکە، لە سێکسەوە تا ئاڵۆزترین فۆرم و ناوەڕۆکی هونەر و زانست و فەلسەفە. ئەمە تایبەتمەندی کۆمەڵایەتی ژیانە. تەنها ئەو ڕەفتارە سیستماتیکە نییە کە لە پرۆسەی گەیشتن بە پێداویستییە بایۆلۆژییەکانی زیندەوەرە زیندووەکاندا ڕوودەدات، بەڵکو پرۆسەی بەشداریکردنی هۆشیارانە لەم پرۆسەیەدا و تێگەیشتن لێی و گۆڕینی فیکرییە. لەوەش گرنگتر، پەیوەندی بە بنیاتنانی بەهاوە هەیە لەسەر بنەمای ئەوەی پرۆسەکە چییە، نەک تەنها ئەوەی کە چییە.

 

ژیان لە سوبژێکتیڤدا

هەروەها ژیان فەزای سوبژێکتیڤیەت،(٢) سیستەمێکی فراوانی پەیوەندییە ڕۆحییەکانە کە لە ئەزموونەکانی ڕابردوو و ئەزموونەکانی ئێستا و هیواکانی داهاتوو پێکهاتووە. چیرۆکی تاکێکی تێدایە. هەروەها چیرۆکی پێکهاتەیەک و وڵاتێک و تەنانەت هەموو مرۆڤایەتیش لەخۆدەگرێت. ئەم چیرۆکانە دووبارە و سێ بارە دەگێڕدرێنەوە. ئەوە یاریکردن و کاریگەری و هاتنە ناوەوەی ئەم پرۆسانەن کە ئەم یادەوەرییە کۆمەڵایەتییە، واقیعی مەعریفی و فەزای خەیاڵی ژیان دروست دەکەن. لەم فەزایەدا هەر کەسێک لە ڕێگەی گەڕان و هەوڵی خۆیەوە هەوڵی تێرکردنی پێداویستییە بایۆلۆژی و کۆمەڵایەتییەکانی دەدات.

ئەم پرۆسانە ئەوە دەردەخەن کە ژیانی مرۆڤ پرۆسەیەکی سادەی بایۆلۆژی نییە- ئەوە تەنیا بەشێک نییە لە پرۆسەی بایۆلۆژی، بەڵکو پرۆسەیەکی فیکری ئاڵۆزە کە لێیەوە تێدەپەڕێت. تەنها پرۆسەی مانەوە نییە، بەڵکو چالاکیەکی هۆشیاری بەکۆمەڵەیە کە بانگ دەکرێت بۆ دەربڕینی توانای تەواوی مرۆڤ. تەنها شێوازێکی ژیان نییە کە فەرمانی پێکراوە بۆ گونجاندن لەگەڵ بارودۆخەکاندا، بەڵکو پرۆسەیەکی گۆڕانکاری چالاک و پلان بۆ داڕێژراوە. لە بنەڕەتتردا، پرۆسەیەکە بۆ پێدانی ڕەنگ و مانای مرۆڤ بە پرۆسەیەکی بایۆلۆژی کە لە کاتێکدا هەوڵی مانەوە دەدات بۆ بەهایەکی مرۆیی حسابی دەکات. لە لایەکی ترەوە ژیان وەک بەرهەمی خولگە بایۆلۆژییەکان هیچ مانایەکی ڕەسەنی نییە، بەڵکو مانایەک لەو هەوڵ و تێکۆشانەدا هەیە کە مرۆڤەکان دەیخەنە ناویەوە. هەر ئەم خەباتەیە کە پاڵیان پێدەنێت بۆ بنیاتنانی خێزانێک و ڕێکخستنی کۆمەڵگەیەک و بنیاتنانی دەوڵەت و بەدواداچوونی ئیمپراتۆریەتێک.

جگە لەوەش مانای ژیان، وەک خودی ژیان، ئەو ئامانجە نییە کە مرۆڤ بەدوایدا دەگەڕێت، بەڵکو دەرئەنجامی بەدواداچوونەکانیەتی. بەم پێیە مانای ژیان ئاماژەیە بۆ پرۆسەیەک کە بە جۆرێک لە جۆرەکان لێی دابڕاوە، لەودیوبێت یان ئەودیوەوەبێت، بەڵکو مانای ژیان و ژیانی مرۆڤەکانە. لەم ڕوانگەیەوە ماناکەی بەقەد مانای ئەو هەوایە سادەیە کە بۆمان هەناسە دەدەین- هەروەک چۆن هەوا لە ژیان جیا نابێتەوە، ژیان لە بوونمان جیا ناکرێتەوە. ژیان واتە بوون- مانای ژیان یەکەمجار بوونە. بوون خۆی مانایە.

ڕوانینی ئەرستۆ بۆ ژیانکردن

بە بڕوای ئەرستۆ مرۆڤ، وەک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی، بێناو و کوێرە و لە ئینکاری پرۆسەی بایۆلۆژی دووبارەبووەوەدایە. لەوەش زیاتر، هەر بەشێکی دەکاتە بەشێکی ناوازەی بوونەکەی- دەتوانێت لە ڕێگەی هونەرەوە بەرزی بکاتەوە و ئایدیالی بکات؛ ئەم جیهانبینییەی مرۆڤ دەتوانێت باوەڕی بە ئایین هەبێت، کە وەک پێدانی ئامانج و بەها و ئاراستەیەکی ئەبەدی بە بوونی دونیای خۆی سەیر دەکرێت؛ لە ڕێگەی زانستەوە دەتوانیت بەدوای یاساکانی گەردووندا بگەڕێیت و وایان لێبکەیت لە پێداویستییەکانی خۆیەوە دەربچن؛ لە ڕێگەی پەروەردەوە دەتوانن زانستەکانیان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر بگوازنەوە و بەردەوام خۆیان دەوڵەمەند بکەن؛ مرۆڤ لە ڕێگەی ئەخلاقەوە دەتوانێ ڕێکوپێکی عەقڵانیی بوونی خۆی لە فۆرمێکی چاکەکاریدا دابمەزرێنێت؛ بە هێنانی چڕترین هەستەکانی بۆ ناو فۆڕمی هونەری ئەبستراکت، جوانی بە مانای بارودۆخەکانی دەبەخشێت.

بەڵام هەرچەندە هەوڵەکانی مرۆڤ لە پرۆسەی بایۆلۆژیدا چەندە خۆپەرستانە بن و بەدواداچوون بۆ بەهای ناوەکی چەندە بەردەوام و بێ چەواشەکارانە بن، بەڵام ژیانی لە هەمان کاتدا بەردەوام هەست بە قورسایی ئەرکە بایۆلۆژییەکانی دەکات. مرۆڤی خاوەن شانازی و توانای وەها گەورە ناتوانێت لە هەمان کاتدا لە کاریگەریی سەرەتاییترین پاڵنەرە بایۆلۆژییە هاوبەشەکان بۆ هەموو بوونەوەرە زیندووەکان ڕزگاری بێت. کاتێک برسی و ڕووت دەبێت، مرۆڤانە حیساب ناکات کەی کاتی ژەمێکە. بۆ ئەمەش ئینکاری ئەو بەهایانە دەکات کە بەدوایدا دەگەڕێت. بۆ ئەوەی بتوانێت بژی، مەترسی لەسەر سەلامەتی کەسانی دیکە دروست دەکات و تەنانەت لەناوی دەبات. لەبەرامبەر مەرگدا تووشی شڵەژان دەبێت و بێ ئومێد دەبێت و تەنانەت خۆیشی دەکوژێت. واتە چەندە ئاواتەخوازە مانا بە ژیانی خۆی ببەخشێت، هەرگیز ناتوانێت لە ئەشکەنجەی هێز و یاسا بایۆلۆژییەکان ڕزگاری بێت کە نکۆڵی لەم مانایە دەکەن. ئەمەش سێبەری بێمانایی دەخاتە سەر سۆز و هەوڵ و شانازییەکەی لە پێدانی مانا بە ژیانی خۆی- وەک ئەوەی هەموو سۆز و هەوڵ و شانازییەک لە کۆتاییدا هیچ بەهایەکیان نەبێت. وەک ئەوەی ژیانی مرۆڤ هەرگیز نەتوانێت لە بازنەی بێمانایی ڕزگاری بێت کە بوونەوەرەکانی دیکە بۆی دانراون.

واتا لە ژیاندا

وەک لە سەرەوە بینیمان ژیان لە ناوەڕۆکیدا هیچ مانایەکی ئەبەدی نییە- کۆی کردارەکانی زیندەوەران و نازیندووەکانە کە لە ژێر کاریگەری هێزە بایۆلۆژییەکان گوێڕایەڵی یاساکانی سروشت دەبن. هیچ نهێنیەکی تایبەت لە ژیاندا نییە- تەنیا نوێنەرایەتی هەڵسوکەوتی سیستەمی بایۆلۆژی و کیمیایی و فیزیایی زۆر ئاڵۆز دەکات، کە بە زنجیرەیەک هۆکار و کاریگەری بەیەکەوە گرێدراون. بەپێی یاسا ناوخۆییەکانی خۆی بەردەوامە لە گەشەکردن. تەنانەت بەبێ مرۆڤیش، سروشت بەردەوامە لە کارکردن- دارەکان لە تۆوەکانەوە هەڵدەقوڵن، نۆت بەرهەم دەهێنن، بچووک دەبنەوە، گەشە دەکەن و لە کۆتاییدا پڕ دەبن و کاڵ دەبنەوە. ئەمە ئاوازە نەشکاوەکەی سروشتە.

بەڵام ئەو مانایەی مرۆڤ لێرەدا بەدوایدا دەگەڕێت، تەنیا بە مانای خودی سروشت سنووردار نییە. هەروەها تەنیا ئەوە نیشان نادات کە ژیان بۆ هەموو مرۆڤایەتی چی دەگەیەنێت. هەروەها بەوەوە ناوەستێت کە مانای ژیانی مرۆڤ چییە. لە ڕاستیدا گەڕانی مرۆڤ بۆ مانا پەیوەندی بەم چوار هۆکارەی خوارەوە هەیە جگە لە هۆکارە بایۆلۆژییەکان. فاکتەری گشتگیر و میتافیزیکی و کۆمەڵایەتی و تاکەکەسین. لە خوارەوە بە کورتی باسیان دەکەین.

با سەرەتا سەیری ئەو گەردوونە بکەین کە تێیدا دەژین. کاتێک سەیری گەردوون دەکەین، ئەوەی دڵمان پڕدەکاتەوە، سۆزێکی قووڵە بۆ گەورەیی بێئەندازەی، سەرسامی و ڕێزگرتنێکە بۆ بێدەنگییە ناوەکییەکەی. بلیز پاسکال دەڵێت: بێدەنگی هەمیشەیی ئەم فەزا بێکۆتاییانە من دەترسێنێت. کاتێک مرۆڤ بیری لێدەکاتەوە، دەتوانێت هەست بە هێزی بێکۆتاییەکەی بکات کە لە هەر پۆلێکی دەروون و هەر فراوانبوونی خەیاڵ و هەر چوارچێوەیەکی سۆزداری ئەندامەکانی هەست تێدەپەڕێت. وەها دژایەتییەک بۆ بوونی مرۆڤ دەڕەخسێنێت کە مرۆڤ خۆی لە پێش خۆیدا وەک بوونەوەرێکی بچووک و بێ بایەخ و بەڕێکەوت دەبینێت. مرۆڤی گەردوونئاڕاستەکراو دەست دەکات بە پرسیارکردن لە مانای بوونی خۆی. چونکە ئەو هەستەی کە گەورەییەکەی دەهێنێتە ئاراوە، هەموو هەستەکانی مرۆڤ بە خود و متمانە بەخۆبوون و شانازی بەخۆیەوە دەخاتە بەر تەحەدا. مرۆڤ لە لێواری گەردووندا پرسیاری ئەوە دەکات کە ئایا ژیانی هیچ مانایەکی هەیە- بێکۆتایی و بێئەندازە ترسناکەکەی مردنی بیردەخاتەوە. پەیوەندییەکی خەیاڵی ناڕاستەوخۆ لە نێوان گەورەیی گەردوون و نادیاریکردنی مردندا هەیە: مردن وەک گەردوون، بەرزە، وێرانکەر، بێکۆتاییە، تاریک و لە دەرەوەی خەیاڵدایە.

ئەم گەردوونەی بێدەنگی ڕووبەڕووی مرۆڤ لە هەمان کاتدا بێباکی و بێ هەست و سۆزدارییە. بۆ گەردوون مرۆڤ بوونی یان نەبوونی هیچ بەهایەکی نییە. نەک تەنها بوونی یەک کەس، بەڵکو بوونی ملیۆنان و تەنانەت هەموو ڕەگەزی مرۆڤیش هیچ بەهایەکی نییە. هۆکارەکەشی ئەوەیە، یەک، گەردوون هیچ هۆشیارییەکی لەو بارەیەوە نییە؛ یەکێکی تر ئەوەیە کە بەبێ مرۆڤ بوونی هەبووە و بەردەوامیش دەبێت. بە وردی بڵێین بوونی سەربەخۆیە لە بوونی مرۆڤ. بەڵام بۆ مرۆڤ، بوونی ئەو لەم جۆرە گەردوونەدا کێشەی ڕەخنەگرانە- کە مامەڵەی بێباکانە و بێ جیاوازی گەردوون لەگەڵیدا دەبێتە هۆی بەرخۆدانی بەهێز و دڵەڕاوکێ و نائومێدی. ئەمەیە کە کامۆ لە بەرهەمی "ئەفسانەی سیزیف"دا دەیڵێت: پیاوەک ڕووبەڕووی ناعەقڵانییەکان بووەوە. لە دڵیدا هەستی بە حەسرەتی بەختەوەری و حیکمەت دەکرد. بێمانایی لە ململانێی نێوان پێداویستییەکانی مرۆڤ و بێدەنگی ناعەقڵانی جیهان سەرهەڵدەدات. ئەمە نابێت لەبیر بکرێت. دەبێت پابەند بێت پێیەوە، چونکە هەموو دەرئەنجامەکانی ژیان پەیوەستە بەوەوە. ناعەقڵانییەت، نۆستالژیای مرۆڤ و بێمانایی لە بەریەککەوتنیانەوە سەرهەڵدەدەن(٣(.

بە مانای بێمانایی ململانێی نێوان ئارەزووی مرۆڤ و بێدەنگی جیهان فاکتەری گرنگە بۆ بێمانایی ژیان. بەڵام ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ وەهم و وەهمی مرۆڤ بۆ مرۆڤسازی گەردوون. واتە مرۆڤ چاوەڕوانی ئامانج و ئاراستە و نیشانەیەکی ڕەمزی بۆ بوونی خۆی لەو گەردوونەی کە تێیدا دەژیت، هەروەک چۆن چاوەڕوانی لە ژینگەی خێزانێک دەکات کە تێیدا گەورە بووە. لە ڕاستیدا گەردوون هیچ ئامانجێکی بۆ بوونی نییە، یان بە واتایەکی تر بۆ مرۆڤ بوونی نییە، یاخود بوون بە مەبەستی خزمەتی مرۆڤ نییە. مرۆڤ دەتوانێت بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی بوونی خۆی بەکاری بهێنێت. بەڵام تەنانەت بەو شێوەیەش گەردوون بۆ پشتگیریکردنی بوونی مرۆڤ نەبوو. تێیدا دەرکەوتنی مرۆڤ، بۆ کەسێکی بێئایین، ڕێکەوتێکی پاکە،  دەرکەوتنی مرۆڤ دەرکەوتنی گۆڕانکارییە هەڕەمەکییەکانە کە لە هەندێک ساتەکانی گەردووندا ڕوویانداوە. تەنانەت ئەگەر پێیان وابوو ئەم گۆڕانکارییە دەرئەنجامی کارێکی پێویستی گەردوون بێت و نەک تەنیا ڕووداوێک، بۆ کەسێکی بێئایین هۆکاری دەستپێکردنی ژیان ئەوەیە کە بە شێوەیەکی نائیرادی ڕوویداوە. هەروەها ئەم گۆڕانکاریانە بە ئیختیاری ئەوەوە نین. ئەمە ئەو خاڵەیە کە دەیخاتە ناو توندترین سەرلێشێواوی - هەڕەمەکیی ژیان و یاساکانی گەردوون لە دەرەوەی ئیرادەی مرۆڤ بەلای مرۆڤەوە لە ڕووی فیکرییەوە ناگونجێت.

لە ڕوانگەی تاکەوە ژیانی ئەو لە چاوی گەردووندا هیچ بەهایەکی ناوەکی نییە. مرۆڤ بە ڕێکەوت لە گەردووندا بوو. بێماناییەکە ئەوەیە کە بوونی گەردوون و بوونی مرۆڤ دوو حاڵەتی جیاوازی بوونن- هەرچەندە بوونی دووەمیان پەیوەستە بە بوونی یەکەمیانەوە. بە قووڵی سەیرکردنی ئەم هەستە بێمانایە، ململانێیەکی ئاشت نەکراو دەبینینەوە: بێ ئامانجی کردارەکانی گەردوون و هەوڵی مرۆڤ بۆ دیاریکردنی ئامانج بۆ کردەوەکانی خۆی.

بەڕاستی گەردوون لە جوڵەی بێوچانی سیستەمێکی خۆبژێو پێکهاتووە. جگە لە کردەوەکانی خۆی هیچ ئامانجێکی نییە. لەوانەیە فەزا - کاتێکی بێکۆتایی و ئەبەدی و خۆبژێو بێت؛ بەڵام مرۆڤ بوونێکی سنووردار و خۆبژێوە. ئەو بوونەوەرێکە کە بەجێماوە بۆ گەڕان بەدوای مانای بوونی خۆیدا لە جیهانێکی بێ ئامانجدا. ئەو ئینکاری بێ ئامانجە- بۆ ئەو بێ ئامانجی وەک گەردوون ترسناکە. چونکە، نەبوونی هیچ ئامانجێک لە هاتن و ژیان و ڕۆشتنیدا، جیاوازی بنەڕەتی نێوان ئەو و ئەو ماددە گەردوونییە لەناو دەبات کە لەگەڵیدا دەژی. مرۆڤ وەک ئەستێرەیەک یان هەسارەیەکی بچووک، بە شێوەیەکی بێ ئامانج و میکانیکی و دووبارەبووەوە ملکەچی یاساکانی گەردوون دەبێت. ئەوەی زۆرتر مرۆڤ دەترسێنێت، بەڕێوەبردنی سیستمێکی بێکۆتایی ماددە و فۆرم و ماددە نییە، بەڵکو لەدەستدانی جیاوازی نێوان خۆی و هەموو ئەو شتانەی کە بەڕێوەی دەبەن- لەدەستدانی هۆشیاری و ڕۆحی مرۆڤ لە زانای ماددی بێکۆتاییدا. ئەم لەدەستدانە مرۆڤ بەدی دەکات، توانای خۆئاڕاستەکردنی لێ دەدزێت. بەبێ ئیرادەیی فڕێ دەدرێتە ناو گەردوون، بەبێ ئیرادە تێیدا هەڵدەفڕێت و بە هەمان شێوە بەبێ ئیرادە لێی ون دەبێت، دەچێتە ناو پرۆسەیەکی بێ ئامانجەوە. ئەم لەدەستدانە مرۆڤ بەدی دەکات، توانای خۆئاڕاستەکردنی لێ دەدزێت. بەبێ ئیرادەیی فڕێ دەدرێتە ناو گەردوون، بەبێ ئیرادە تێیدا هەڵدەفڕێت و بە هەمان شێوە بەبێ ئیرادە لێی ون دەبێت، دەچێتە ناو پرۆسەیەکی بێ ئامانجەوە.

بۆیە بەشی دووەمی ئەم بێماناییە ئەوەیە کە مرۆڤ هۆشیارە. دەتوانێت نەک تەنها گەردوون، بەڵکو جوڵە و مادەکانی و مرۆڤەکانی دیکە هەست پێبکات و بیربکاتەوە و دەریببڕێت. ئەگەر گریمانە بکرێت کە جگە لە مرۆڤ هیچ بوونەوەرێکی هەستیاری دیکە لە گەردووندا نییە - تا ئێستا هیچ دۆزینەوەیەکی پێشکەوتوو لەم بارەیەوە نییە - مرۆڤ بە تەنیا لە گەردووندا وەک خاوەن هۆشیارییە. بەڵکو ئەوەی مرۆڤ ڕووبەڕووی دەبێتەوە تەنها گەردوونێکی بێدەنگ نییە کە بێکۆتایە و لەدەرەوەی عەقڵ و خەیاڵ بێت، بەڵکو سیستەمێکی ماددەی نائاگایشە. بێدەنگی لێرەدا ئاماژەیە بۆ نەبون یان نەبوونی دەنگ، بەڵکو ئاماژەیە بۆ دابڕانی ئاشتبوونەوەی نێوان مرۆڤی هۆشیار و گەردوونی نائاگا- نەبوونی هیچ دیالۆگێک لە نێوانیاندا .ئەم حاڵەتە دابڕانە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە مرۆڤ چەندە بە ئاگادارییەوە لە گەردوون تێبگات و قەدری بزانێت و تەنانەت بۆ ملکەچکردنی کاردەکات، وەڵامی گەردوون بۆی بێدەنگییە.

لە ڕوانگەی میتافیزیکییەوە ژیان ئاماژەیە بۆ کۆی ئەزموونەکانی مرۆڤ لە ژیاندا. تەنیا بەرهەمی ڕاستەوخۆی ڕەنگدانەوەی مرۆڤ نییە لە هۆشیاریی بوونی خۆیدا. پێویستە جەخت لەوە بکرێتەوە کە ئەو ژیانەی ئێمە وەک پرۆسەیەکی وجودی باسی دەکەین تەنها لە مرۆڤدا سنووردار نییە. زۆرجار گوێمان لە خەڵک دەبێت کە شتگەلێکی وەک "ژیانی دارێک" و "ژیانی کتێبێک" بەکاردەبەن. ئەمەش ئاماژەیە بۆ "ژیان"ی ئەو دارە یان کتێبە. واتە "ژیان"ی ئەو وەک چۆن هەستی پێدەکرێت و پێناسە دەکرێت و بەپێی پێویستی مرۆڤەکان حوکم دەدرێت. ئێمە ناتوانین ژیانی درەختێک خەیاڵ بکەین، وەک چۆن ناتوانین ژیانی کتێبێک بەبێ مرۆڤ خەیاڵ بکەین. بەڵام کتێب بەبێ مرۆڤ بوونی نییە، چۆن دار وەک پێشتر گوتمان دەتوانێت بێ بوونی مرۆڤ هەبێت. واتە کتێبەکە لەبەر پێویستی مرۆڤ بە زانست دروست کراوە؛ بەڵام دار، هەرچەندە مرۆڤ پێویستی پێیەتی، بەڵام لەلایەن مرۆڤەوە بەهای نییە. دەبینرێت کە کاتێک ئەم چەمکە "ژیان"ە بۆ شتە بێ گیانییەکان جێبەجێ دەکەین، بێ گومان دەبێتە چەمکێکی پەیوەندیدار و بەو هۆیەوە دەبێتە بەهای ڕێژەیی.

بەم پێیە چەمکی "ژیان" بە مەبەستی دەربڕینی پرۆسەی بەخشینی مانا لەسەر بنەمای مەبەستی مرۆڤە. ئەگەر هەموو شتەکانی دونیا بە "ژیان" بزانین، بە مانای پێچەوانەی مردن بەکارناهێنرێت، بەڵکو بەو مانایە کە بوونی مرۆڤ لەگەڵ ئەو شتانەی لە دونیادا دەژی نیشان بدات. بێگومان کتێبێک کۆتایی بە ژیانی خۆی دەهێنێت- ئەگەر بسوتێنرێت یان بدڕێت، ئەوا بوونی نامێنێت، بەڵام هەرگیز نامرێت. بەڵام کاتێک دارێک وشک دەبێتەوە، دەوترێت "مردووە". بەم شێوەیە ژیان ئاماژەیە بۆ دۆخی بوونی زیندەوەرە ئۆرگانییەکان لە جیهاندا.

مەبەست لێرەدا ئەوەیە کە ژیان پرۆسەیەکە کە لە هۆشی مرۆڤەوە ڕەنگدانەوەی هەیە. ئەگەر هەموو گەردوون وەک سیستەمێکی زیندوو زەبەلاح لە خەیاڵدا بخەینە بەرچاومان، مانای بوونی بۆ خۆی نییە، بەڵکو بۆ ئەو کەسەیە کە لە ڕێگەی هۆشی خۆیەوە ڕەنگدانەوەی هەیە. تێڕوانینی مرۆڤ بۆ دونیا لەگەڵ تێڕوانینەکەی بۆ خۆی لەو جیهانەدا تێکەڵ دەبێت. ژیان لای مرۆڤ تەنیا فۆرمێکی بوون نییە، بەڵکو فۆرمێکە لە ڕەنگدانەوەی ئەم بوونە لە هۆشیارییەکەیدا. هەر لەم ڕەنگدانەوەیەدایە کە مرۆڤ جیهان وەک پەیوەندیدار بە خۆیەوە هەست پێدەکات. پەیوەندیدارێتی شێوازێکی مرۆڤە بۆ بەخشینی مانا.

گەردوون ناتوانێت بەهای بوونی مرۆڤ بدات، چونکە هۆشیارییەکی خۆڕاگری نییە. توانای وەها تەنها لە مرۆڤدا بوونی هەیە- مرۆڤ تاکە بوونەوەرە کە توانای هەڵسەنگاندن و دانانی بەها بۆ کردارەکانی خۆی هەیە. کاتێک مرۆڤەکان بایەخ بە شتەکان دەدەن، پێوەرەکانیان لەسەر بەرژەوەندییەکانی خۆیان دادەنێن. بۆ نموونە بەردێک لە شاخێکدا بۆ مرۆڤ هیچ بەهایەکی نییە. بەڵام کاتێک ئەو بەردەی بەکارهێنا بۆ دروستکردنی بناغەی ماڵەکەی، لەو کاتەوە هەندێک بەهای بۆی هەبوو. چونکە مرۆڤ و بەرد لە بەرهەمهێنانێکی دیاریکراودا پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە. واتە بەردەکە بۆی دەبێتە شتێکی مانادار.

 

ژیان و بێ مانایی

مانای بێمانایی پارادۆکسیکە- لە کوێدا لێکدانەوەی بێمانایی بریتییە لە دیاریکردنی ماناکەی؛ یان لانی کەم، واتە هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لێی لە پۆلێکی ماناداردا. بێمانایی بە دڵنیاییەوە مانای تایبەتی هەیە؛ ئەگەرنا مەحاڵە نەک تەنها چەمکسازیی بکەین، بەڵکو باسیش بکرێت. لەجیاتی ئەوەی بڵێین هیچ مانایەکی نییە، گونجاوترە بڵێین بۆ مرۆڤ ئاماژەیە بۆ لەدەستدانی مانا. بێ مانا بە مانای نەبوونی ڕەهای مانا نییە؛ ئەگەر وابێت قسەکردن لەسەری مەحاڵە، چونکە مەحاڵە باسی هیچبوونی پاک بکرێت. بێ مانا دەرئەنجامی سەرکوتکردنی مانا- هەست دەکەیت وەک ئەوەی هیچ شتێک سەرکوت نەکرێت.وەک چۆن مرۆڤ بۆ ئەوەی باس لە مانای هیچبوون بکات، سەرەتا دەبێت بە گشتی قسەی لەسەر بکات و بە شێوەیەکی پارادۆکسیکال، وەک ئەوەی هیچ نەبێت، بۆ ئەوەی باس لە بێمانایی بکات، پێویستە بە سەرەتا باسکردن لە ماناکەی نکۆڵی لێبکرێت، وەک ئەوەی هەندێک مانای هەبێت. ئامانج ئەوەیە کە ڕووخساری ڕاستەقینەی خۆی لە پشت ئەو ئینکارییەوە شاراوەتەوە.

وەک بینیمان بێمانای ژیان بەقەد ماناکەی ئاڵۆزە. کاتێک باسی بێمانای ژیان دەکەین، بەزۆری سەرەتا سەرنجمان لەسەر ئەو هەستانە دەبێت کە لە مرۆڤدا دروستی دەکات. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە بێمانایی کۆی کاریگەرییەکی ئۆنتۆلۆژییە کە بەسەر مرۆڤ و لە مرۆڤدا ڕوودەدات. ئەم کاریگەرییە بە ناچاری پەیوەستە بە باری دەروونی جیاوازەوە- مەزاجێک کە لە هەمان کاتدا دیدێکی نوانستر بۆ بوونی مرۆڤ لە جیهاندا دەبەخشێت. بەڵکو لە خوارەوە باس لەم چوار مەزاجەی خوارەوە دەکەین کە بێمانایی دروست دەکەن:

یەکەم:. بێ مانا هەستکردنە بە نامۆبوون لە نێوان هۆشیاری مرۆڤ و دونیادا. واتە کاتێک هۆشیاری مرۆڤ ئەو ڕەنگدانەوەیە وەرنەگرێت کە چاوەڕێی دەکات لە دونیا، بێمانایی سەرهەڵدەدات. ئەمەش لە بنەڕەتدا بەو مانایەیە کە بوونی من و تێڕوانینم بۆ جیهان بێباکانەیە بەرامبەر بە جیهان. هەرچەندە تامەزرۆی تێگەیشتنم لە جیهان لە ڕێگەی تێڕامان و بیرکردنەوە لێی.، هەستکردن بە نایەکسانی ئیلاهی لە مرۆڤدا وازهێنانە- کە تیایدا ئەو کەسەی سەرەتا بۆ دونیا جێدەهێڵرێت، دواتر لە لایەن جیهانەوە وازی لێدەهێنرێت. وازهێنانی لە نامۆبووندا مرۆڤ هەست بە پشتگوێخستن لە جیهان دەکات و بەهۆیەوە ئازاری پێدەگات و هیچ پەیوەندییەکی ڕۆحی نییە. ئەم هەستانە بە مرۆڤ دەڵێن ئەو دونیایەی کە فڕێ دەدرێتە ناویەوە بۆی گرنگ نییە.

دووەمیان:. ئەوەیە کە مانای دونیا لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازە. تیایدا خولیای مرۆڤ بۆ جیهان، ئیرادەی تێگەیشتن و گۆڕینییەتی، کە لە ڕابردوودا دەوەستێت. ئەو هەستەی کە لای مرۆڤ بەجێی دەهێڵێت بێزارییە. بێزاری، لەدەستدانی گرنگیدانێکی تەواو نییە بە مانای جیهان، بەڵکو لەدەستدانی حەز و ئارەزووی پەیوەستکردنی خۆی پێیەوەی. مرۆڤ هەست دەکات کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە جیهان هێندەی تێگەیشتنی مرۆڤ لە مرۆڤ بۆی گرنگ نییە. بێزاری، لای هایدگەر، مەزاجێکە کە پێکهاتەی کاتیی بوون ئاشکرا دەکات. ئاماژەیە بۆ فراوانبوونی پێکهاتەی کاتی بۆ ناو ئێستا کە بوون دەخاتە ژێر پرسایارەوە. هایدگەر بەم شێوەیە دەیخاتە ڕوو: بۆچی ناتوانین مانا بۆ خۆمان بدۆزینەوە- ئەگەری جەوهەری هەموو شتێکە؟ ئایا لەبەر ئەوەیە بێزارین، کە سەرچاوەکان هیچ لەبارەیەوە نازانن، لە هەموو شتێکەوە سەرساممان دەکات؟ ئایا دەبێت جارێکی تر خۆمان بکەینەوە بە مرۆڤێکی بەرژەوەندیخواز و  خۆپەرست؟ بۆچی ناچارین ئەم کارە بکەین؟ ڕەنگە لەبەر ئەوە بێت کە لە خۆمان بێزار بووین؟ ئایا ئەم شتانە وەک تەمێکی بێدەنگ لە قووڵایی بێهۆشی مرۆڤدا دێنە دەرەوە و پاشەکشە دەکەن،  یان لە بەرزترین خاڵدا لەگەڵمان دەمێننەوە(٤).

 بۆ هایدگەر بێزاری، وەک دڵەڕاوکێ، حاڵەتێکی جەوهەری بوونە لە جیهاندا. بریتییە لە لەبیرکردنی خۆت لەناو بێزاریدا و لە ڕێگەی بێزارییەوە- تەنانەت لەبیرکردنی ئەوەی کە مرۆڤ بێزارە. بە تێڕوانینی ئێمە لە بێزاریدا مرۆڤ نەک هەر ناتوانێت پەیوەندی بە دروستکراوەوە بکات، بەڵکو ناتوانێت پەیوەندی بە خۆیەوە بکات. لە بێزاریدا کات بەتاڵە، وەک ئەوەی بەتاڵ بێت؛ مرۆڤ بێ ئامانج سەرگەردان دەبێت بۆ ناوەوە و دەرەوەی. لەوەش گرنگتر مرۆڤ فڕێ دەدرێتە ناو تەڵەی خۆسەپێنراوەوە. قسە لەسەر لەدەستدانی بەرژەوەندی لە جیهانی دەرەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە نەبوونی جیهانەوە هەیە وەک بەرژەوەندییەکی مرۆیی. پێدەچێت گرنگیدان بەوە وەک کاتێک دیارە کە بەبێ مانا تێدەپەڕێت و بە شێوەیەکی گەورە و بێهودە بە جیهانەوە گرێدراوە.

 لە بێزاریدا جیهان وەک بێمانا هەست پێدەکرێت- ئەمە بەو مانایە نییە کە لە مانا ئەبەدییەکەی ناویدا وازی لە دەرکەوتن هێناوە. بەڵکو دەرکەوتنی ڕووت و ڕووت و ڕەتنەکراوە و بێ ڕەحمانەی جیهانێکە کە هیچ مانایەکی نییە. ئەگەر بۆ هایدگەر بێزاری پێکهاتەی کاتیی جەوهەری مرۆڤ ئاشکرا بکات، بۆ ئێمە ئاشکراکردنی بێمانایی جیهانە، کە زۆرجار لە دەرەوەی تێڕوانینی ئێمەیە. بەڵکو لە بێزاریدا، مرۆڤ ڕوو لە دنیایەکی نەهامەتی دەکات. نەهامەتییەک کە ئاگایی مرۆڤ لە نەهامەتییەکانی بوونی خۆی هەڵدەگیرسێنێتەوە.

 بێزاری هیچ سنوورێک ناناسێت. وێڕای بێ بایەخدان بە دونیا، مرۆڤ ناتوانێت چاوی لێ لابدات و سەرنجی خۆی بۆ شوێنێکی تر ڕابکێشێت. تێیدا سەرنجی مرۆڤ بەبێ ئامانج و بێ کۆتایی لە نێوان خۆی و ئەو جیهانەدا دەسوڕێتەوە کە مرۆڤ سەیری دەکات- جیهانی بێ بەرژەوەندی و خودی بێ بەرژەوەندی بە جۆرێک لە شێوازی تێنەگەیشتن سەیری یەکتر دەکەن. هیچ هەستێک بەرامبەر ناکرێتەوە. تەنها ناچاریی سەپێندراو بەیەکەوە دەیانهێڵێتەوە.

بێزاری مەزاجێکی زۆر ناخۆشە. یان باشتر بڵێین بێزاری زۆر بێزارکەر و بێزارکەرە. ناخۆشییەکەی ئەوە نییە کە مرۆڤ تێیدا بێکارە، بەڵکو مەحاڵە دەست لەم بێکارییە هەڵبگرێت، کە مرۆڤ لە بۆشاییدا دەوستێت و قوتی دەدات و تەنانەت تێیدا ون دەبێت. مرۆڤ لە بێزاریدا گوێی لە دەنگی ناخۆشی بوون دەبێت کە وەک مێشێکی بێزارکەر دەسوڕێتەوە. هیچ هێزێک نییە بۆ ڕاگرتنی ئەم دەنگە. ئیرادەی نەماوە. تێگەیشتنی نەماوە. پرۆسەی ڕووکردنە هیچ و لەدەستدانی هۆشیاریی  و بێمانابوون وەک جیهانێکی فریودراوە. کیرکێگارد ئەم دۆخە بەم شێوەیە وەسف دەکات: "بێزاری سەرچاوەی هەموو خراپەکارییە".

سێیەمیان:. بێباکی خود لەگەڵ خۆیدا. لە مەرگی بێزاریدا، نەک هەر درک بە بێمانایی جیهانەکەی دەکات، بەڵکو بێمانای ژیان لەو جیهانە بێمانایەدا. پەیوەندی نەکردن لەگەڵ جیهاندا دەبێتە هۆی شکستهێنان لەگەڵ خۆیدا. لەم خاڵەدا ڕشتنی خۆبەخۆ ڕوودەدات. وەک ئەوە وایە گەڵایەکی وشک لە درەختێکەوە بکەوێت و بە زەویدا هەڵدەفڕێت. مەزاجێکی نائومێدییە. کەوتنەخوارەوەی نائیرادی مرۆڤە دوای ئەوەی دەزانێت بەرخۆدانەکەی بە شکست کۆتایی هاتووە. کاتێک لە بوون بێبەش دەکرێت، ئەو خودەی هەستی پێدەکات، ژیانی خۆی وەک هەڕەمەکی و بێ ئامانج و هەڕەمەکی ئەزموون دەکات. زیاتر لەوەش ئەوەیە کە هەموو شتێک بەیەکەوە گرێدراوە و لە فۆڕمێکی سەیردا پێکەوە دەژین. تێیدا جیاوازی نێوان خود و جیهان، نێوان خود و خود و نێوان بوونی خود و هۆشیارییەکەی، نامێنێت.

چوارەمیان:. بێباکی لە بێمانایی بێباکییە. ئەمە نزمترین خاڵی بێمانایە. ڕەنگە ناوی لێ بنرێت خۆدەرخستنی ترسناکییەکانی بوون. ئەوە تەنیا گەشەسەندنێکی لۆژیکی نییە لە ئیستدلالەکانی ئێستامان، بەڵکو ئەوە نیشان دەدات کە هیچ خودێک لە دەروازەکەدا نییە- یان باشتر بڵێین هیچیان نەماوە. لە جیهانێکی بێ خوددا جیاوازی بینین و نەبینین نامێنێت، چونکە هیچ خودێک نییە کە هەست بە جیاوازییەکی لەو شێوەیە بکات. لە جیهانێکی بێ خوددا، جیاوازی نێوان ژیان و نەژیاو، نێوان ئێستا و داهاتوو، نێوان هیوا و نائومێدی کاڵ دەبێتەوە. بۆ مرۆڤ، لە نێوان هەڵبژاردنی ژیان و هەڵبژاردنی مردندا، بەها لەدەست دەچێت. جیهان دەبێتە جیهانێکی نیهیلیستی. مەزاجێکی باڵادەست لە جیهانێکی ئاوادا ئەوەیە کە هەموو شتێک نرخی نەماوە.

بەڵام لەو ساتەدا، لەو ژینگە تایبەتەدا، کاتێک هەست دەکرێت هەموو شتێک لە کۆتاییدایە، لەناکاو ئەگەرێکی وا لە مرۆڤدا سەرهەڵدەدات- بۆ هەڵبژاردن، تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنی نێوان ئێستا و پەسڵان، ژیان و مردن، و هەموو شتێک و هیچبوون، وا دەرکەوێت بۆ ئەوەی هیچ دەرئەنجامێکی نەبێت؛ یان تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنەکە جارێکی تر - وەکو زەلیلێکی تر - لە بێمانایی و نەهامەتی و بێهیوایی تەواودا نوقم بێت؛ یان تەنانەت ئەگەر هەر بژاردەیەک لەبەرچاو بگیرێت کاتێک هەموو شتێک کۆتایی هاتووە. لە جیهانێکی وادا مرۆڤ هەرچییەک هەڵیبژێرێت، ڕەنگە هیچ مانایەک و بەها و گرنگی و هیوایەک نەبێت. بەڵام شتێک هەیە مرۆڤ ناتوانێت مانا ببەخشێت بەڵکو دەتوانێت مانا بە بوونی خۆی بدات، مرۆڤ ناتوانێت بەها بدات بەڵام کردارەکانی بەهایان هەیە، ئەو کەسەی ڕووی لە داهاتوو دەگۆڕێت هێشتا ڕووبەڕووی ئەم داهاتووە دەبێتەوە.

 

 ئازادی وەک ژیان.

ئازادی مرۆڤ دەرئەنجامی گەڕان بەدوای مانادا نییە، بەڵکو ئەگەرێکە کە لەو ساتەدا کە زۆر بە ڕوونی دیارە کە بوونی زۆرترین بێمانا و بێباکانە و سنووردارە ئەگەرێک کە نەتوانێت هەڵیبژێرێت، بەڵکو خۆی هەڵیبژێرێت. ئەم لە دەرەوەی مانا و بێ مانادایە، هەرچەندە لە قووڵایی بێماناییدا خۆی دەردەخات. ئازادی مرۆڤ فاکتەرێک نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا بوونی هیچ مانایەکی هەیە یان نا. چونکە پێش مانا و بێمانای ژیانە. کۆتایی بە هەموو ناکۆکییەک دەهێنێت. خۆکوشتن بۆ نموونە وەربگرە. ڕادیکاڵترین ڕێگایە بۆ ئەوەی نیشان بدات کە مرۆڤ وەستای ڕەهای ژیانی خۆیەتی و دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی فڕێی بدات. کردەوەی هەوڵدان بۆ کۆتاییهێنان بە بێمانایی لە ژیانی مرۆڤدا وەک دەرئەنجامی کێشەیەک کە لە دەرەوەی توانای مرۆڤ بۆ چارەسەرکردنی (قەیران) لە ڕێگەی ئازادییەوە بۆ ئەوەی مانایەکی دیکەی پێبدات. بە واتایەکی تر کردەوەیەکی پارادۆکسیکە بۆ دووپاتکردنەوەی ئەوەی کە ژیان بە ئینکاری تەواوەتی مانای هەیە. نابێت ئەو خاڵە لەبەرچاو بگیرێت کە ئەوەی ئینکاری ناکرێت یان "چارەسەر نەکراوە" سەبارەت بە خۆکوشتن، ئەو ئازادییە کە پێویستی پێیەتی بۆ بەدەستهێنانی. واتە "نەکوژراو"ی خۆکوشتن، ئازادی کوشتنی خۆکوشتنە. بە واتایەکی تر کردەوەیەکی پارادۆکسیکە بۆ دووپاتکردنەوەی ئەوەی کە ژیان بە ئینکاری تەواوەتی مانای هەیە.

وەک لە سەرەوە گوتمان ئەگەر خودی بوون مانا بێت، نەبوونیش هەروا بی مانا نییە. بەڵام ئەو ڕاستییەی کە هەم بوون و هەم نەبوون ناتوانن نکۆڵی لێبکەن ئەوەیە کە هەڵبژاردن کاریگەری لەسەر باری دەروونی بوون هەیە. هەموو هەڵبژاردنێک، هەرچەندە کردەوەیەکی کەسی بێت، ڕێکخستنی بێمانای جیهان تێکدەدات. لەگەڵ هەر هەڵبژاردنێکدا- تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنێکی نەرێنی و تێکدەر و نەرێنی بێت- مرۆڤ مانایەکی نوێ دەخاتە ناو جیهانەوە. بەم کارە دووبارە بوونی خۆی هەڵدەبژێرێتەوە. بۆ نموونە هەڵبژاردنی نانێک بەسەر گوڵێکدا تەنها ئەوە نییە کە مانای نوێ بە جیهانی مرۆڤ بدات، بەڵکو، بە شێوەیەکی فراوانتر، هەڵبژاردنی نوێکردنەوەی بوونی مرۆڤە لە ڕێگەی ئەو هەڵبژاردنە ناوازە و تایبەتەوە، کە وەک زەڕەوورەت و پێویستی خۆی دەسەلمێنێت و خۆی مانا دەکات. بۆ ئەوەی بە هەڵبژاردنی نان مانا بە جیهانی خۆی بدات لە بنەڕەتدا ئەوەیە کە خۆی وا بکات کە ئەو هەڵبژاردنێکە لە جیهاندا.

بوون ئەگەرێکە کە دەتوانرێت دووبارە و سێ بارە هەڵبژێردرێت. لە توندترین ئاستیدا، مانا و بێمانایی لە هەڵبژاردنی مرۆڤدا گرنگی خۆیان لەدەست دەدەن. چونکە خاڵی جەوهەری ئەوە نییە کە ئایا ژیان مانای هەیە یان نا، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا دەکرێت دووبارە و سێ بارە هەمان هەڵبژاردن بکرێتەوە. کەواتە مانا و بێ مانا تەنیا پاشماوەی ئەم هەڵبژاردنەن.

 

 ئومێد و نائومێدیی ژیان لە ئازادیدا

مرۆڤ بەدوای مانادا دەگەڕێت. گەڕانی مرۆڤ بۆ مانا لەو جیهانەدا کە تێیدا دەژی، لە بنەڕەتدا ڕەتکردنەوەی بێمانایی نییە. هەروەها ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئایا مرۆڤ لەو ساتانەی کە بێمانایی ئاشکرا دەبێت، گەڕانەوە بۆ خۆی قبوڵ دەکات یان نا. بێمانایی ئەو خودە دەهێنێتەوە بۆ خۆی کە وازی لێهێنراوە، لێی دوورکەوتووەتەوە، بێزار بووە، بێهیوا بووە لەوەی کە ئازادییەکەی دەناسێنێتەوە، ئەگەری هەڵبژاردنی بیردەخاتەوە. بێمانایی، بەم مانایە، ئەگەری خۆشکستی مرۆڤە، ئەگەری گەڕانەوە بۆ خۆی و هەڵبژاردنی خۆی و بوون لەگەڵ خۆی لە ڕاستەقینەترین فۆڕمی خۆیدا.

مانیزم، لە هەمان کاتدا، بێهودەیی بەدواداچوونی بێسنوور بۆ چێژە چێژبەخشەکان (٥)، ڕووکەشبوونی شێوازی ژیانی ڕۆمانسی و درۆیی خۆبەخشی خۆهەڵمژراو نیشان دەدات. لەوانەیە سەرەتای تێڕامانێکی قووڵ نەبێت لە ژیان. بەڵام بە مانای چاوەڕوانی ئەو بوێرییەیە کە ڕاستگۆیانە ڕووبەڕووی ئەم پرسیارە هەڵنەهاتووە ببینەوە: مانای ژیان چییە؟

مرۆڤ، وەک ئەوەی کالۆ بووبێت، لە جیهانێکی بێمانادا سەرم سوڕدەمێنێت. هەرگیز ئاماژە بە جیهانی بێمانا ناکات. لەجیاتی ئەوەی خەڵکی مرۆڤ کەسەکەیان ببەن بۆ ئەوەی ژیانی خۆیان لە ژیانی مرۆڤ وەربگرن. 18 هەڕەمەکییەکی پاک، لە کاتێکدا لە سەردەمێکدا، دەبێتە هۆی دڵەڕاوکێ. قسە لەسەر ئەوە دەکات کە دۆستانەیەک هەیە. بێمانایی لە بووندا هەر هۆکارێک هەڵدەوەشێنێتەوە. لە زیاتر لە بەرچاودا، کەسەکە لەوە زیاترە کەسێک کە دەزانێت هیچ شتێکی لەو جۆرە تەنانەت ئەگەری هەیە بۆ داپۆشینی بەکاربهێنرێت. خەمی نادڵنیایی (هەموویان)ە کە ڕووبەڕوویان ببیتەوە. لەو کاتەدا و لە ئێستادا بێبەریبوون هەیە، مەگەر قەدەغە نەبن، ئینجا ئازادی لەم بابەتە دەردەچێت. کاریگەری لەسەر جیهان دەبێت لە ڕێگەی تێکچوونی بێ مانایە و کاریگەری لەسەر ڕێکارەکە دەبێت و کاریگەری لەسەر هەموو فەرمانەکە دەبێت. لە بژاردەیەکی نا هەڵبژاردنەوە هاتووە؛ هەر هەڵبژاردنێک لە نەبوونی و هەموو مانایەکی نوێ دەدات. ئەوە ئەو خاڵەیە یان پێویستە لە هەڵبژاردنەوە بۆ هەموو شتێک بچێت. لەم خاڵەدا، تۆ ئازادیی یەکگرتنەوەی ڕاستەقینەی ئازادی مرۆڤەوە هەڵدەبژێردرێت. هەموو بژاردەیەک، لە هەمان کاتدا، بۆ ئەوەی مانا بە هەر تاکێک بدات، دەبێت بچێتە سەر خودی نوێ و مانای نوێ. بەو مانایە نییە کە لێرەدا هەڵبژاردنێکی کێشەدار یان بێمانای ژیان نییە. بەڵکو پرسی کەسێکی لەو جۆرەیە، چەندە پرسی سروشتییە بۆ دروستکردنی فەرمانێکی بچووک و گۆڕانکارییەک لە ژیانیدا.

خاوەندارێتی سروشتی نییە. بەڵام ئەگەرێک هەیە کە خۆی ببینێتەوە لە کردەوەکانی خۆی و جیهانەکەی خۆیان. تەنانەت، خاوەنداریەتیکردن لە نائارامیی مرۆڤ وادەکات هەست بکات کە تێکچوونە. ئازادی نەیدەتوانی لەگەڵ چاکەی ئەو کاتەدا ببینێت و تەنانەت ئازادی و مردنیش هەڵبژێرێت. مرۆڤایەتیی کە بە نائومێدییەکی قووڵەوە وەک پیاوێک ڕاکێشراوە، هەڵواسراوە تەنانەت ژیانی ژیانی ئەوانە. لە سەرە مەرگ و ڕۆحدانیدا، بیر لە ڕزگاری خۆی و بە تایبەت نایەکسانی و ئازادی بۆ دانانی هەموو سروشت دەکاتەوە. دەروونناس ڤیکتۆر فرانکڵ،(٦) دامەزرێنەری تیۆری ئیرادە بۆ مانا، ئەزموونە دڵتەزێنەکانی خۆی لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوە لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا باس دەکات: ئێمە کە لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەدا دەژیاین، بیرمان دێتەوە کە زیندانییەکان لە بەردەم خانەکاندا تێدەپەڕین بۆ ئەوەی ئاسوودەیی پێشکەش بکەن و تەنانەت دوا پارچە نانیشیان لە دەستدا بوو. پێدەچێت ژمارەیان زۆر کەم بێت؛ بەڵام بەس بەڵگەن لەسەر ئەو ڕاستییەی کە ئەگەرچی هەموو شتێک لە پیاوێک وەربگیرێتەوە، بەڵام لە هیچ بارودۆخێکدا ناتوانرێت ئازادی کۆتاییەکەی بۆ هەڵبژاردنی هەڵوێست و ڕێگای خۆی لێ بسەنرێتەوە.

هەروەها هەمیشە بژاردە دەبێت بۆ بڕیاردان. هەموو ڕۆژێک، هەموو کاتژمێرێک دەرفەتێک بۆ بڕیارێک دەڕەخسێنێت- بڕیارێک کە دیاری دەکات کە ئایا تۆ ملکەچی ئەو هێزانە دەبیت یان نا، کە هەڕەشەی دزینی ناسنامە و ئازادی ناوەوەت لێدەکەن؛ ئەم بڕیارە دیاری دەکات کە ئایا دەبیتە یاری هەلومەرجەکەت، ئایا دەستبەرداری ئازادی و سەربەرزی خۆت دەبیت و دەبیتە زیندانییەکی ئاسایی(٥).

ڤیکتۆر فرانکڵ دەشڵێت لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەدا کە ئازادی زۆرتر دامرکێنراوە، کە کوشتنی بەکۆمەڵ تێیدا ڕوودەدات و زیندانییە بێهیواکان یەک لە دوای یەک خۆیان دەکوژن، ئازادییەکی ناوەوە هەیە کە ناتوانرێت زیاتر لەناوببرێت- هەرچەندە دژە ئینتێستیڤ بێت. ئازادی ناوەوە- لەگەڵ غروردا تێکەڵکراوە- دەزانێت مرۆڤ دەرفەتێکی وەهای هەیە کە کەس ناتوانێت لێی بسەنێتەوە، کە ڕەنگە لە هەر کاتێکدا بکوژرێت. بەڵام هێشتا ئەوە پەیوەستە بە خۆیەوە کە ئایا لە ژێر بارودۆخێکی تەواو نامرۆڤانەدا خۆی دەکوژێت یان نا. هەروەها مرۆڤ لە دۆخێکی وادا دەژی لەگەڵ هەڕەشەی بەردەوامی کوشتن یان تەنانەت خۆکوشتنیش دایە. ڕەنگە وەک ئاژەڵێکی بێ بەها بۆ دۆزی بێ بەها بکوژرێت، هەرچەندە خۆی نەکوشتووە. ڕەنگە خۆکونەشتن تەنها چەند ڕۆژێک، یان چەند مانگێک تەمەنی مەحکومی درێژتر بکاتەوە. بەڵام ئەنجامی کۆتایی هێشتا وەک خۆیەتی- کەسەکە یان دەمرێت یان دەکوژرێت. کەواتە، پێدەچێت هیچ جیاوازییەک نەبێت لە نێوان هەڵنەبژاردنی مردن بە ئازادی ناوەوەی خۆی و کوشتن لەلایەن کەسێکی ترەوە. بە واتایەکی تر خۆکوشتن لەژێر ئەم هەلومەرجانەدا تەنها مانای درێژکردنەوەی ئازارەکانە بەڵام هێشتا ڕزگارنەبوون لێی. کەواتە، چۆن دەبێت سەیری ئەم جیاوازییە بکەین- ئایا نابێت لە ژێر ئەو بارودۆخەدا خۆمان بکوژین؟ یان با ئەم پرسیارە بکەین: جا سەیری سەرگەرمیەکانی فرانکلین بکەین، یان چەندین نموونەی هاوشێوە، کەسێک کە تووشی ئازار و چەوساندنەوەی بەرگە نەگیراو بووە، هێشتا خۆی کوشتنی هەڵنابژێرێت. بۆچی؟ هیوا - هیوای مرۆڤ بۆ داهاتوو، لە مردنی بەردەمی و ئەو ئازارانەی کە تووشی دەبێت، لەو تاریکییەی کە تێیدا نوقم دەبێت، و ئەو بێماناییەی کە تێیدا نوقم دەبێت، هەڵیدەگرێت. هیوا بە تەنیا بەرەو داهاتوو دەبات.

 

ژیان لە نێوان ئازار و ئازادی هەڵبژاردەکان

ژیان جۆرێکە لە بوون. ئەمەش ژیانە بەجۆرێک کە هەمیشە ئازاری تێدابێت. ژیان، ئازاردان نییە، بەڵکو کۆتایی نەهێنانە بە ئازارەکان. لە خراپترین حاڵەتدا بە مانای نەزانینی سەرچاوەی ئازارەکە دێت. دۆستۆیڤسکی گوتی "تەنها شتێک دەمترسێنێت، ئەویش ناتەواوی ئەو شتانەی کە بەدەستم دەناڵێنن". مرۆڤ ئازار دەچێژێت؛ بەڵام ئازارەکان ڕێگری لێناکەن لە ڕووبەڕووبوونەوەی داهاتوو بە ئازادی ڕاستەقینەی ناوەوەی خۆی.

ئازار بۆ هەموو مرۆڤەکان هاوبەشە، هەرچەندە چڕییەکەی جیاوازە. لە سەختترین هەلومەرجەکاندا، مرۆڤ یان بە پێی غرورەکەی مامەڵە بکات و تەنانەت باجی قورسیشی بۆ بدات، یان بە بێڕێزیکردن بۆ ئەوەی خۆی ڕزگار بکات، خۆی لەدەست بدات. گرنگ نییە چ ڕێگایەک هەڵدەبژێرێت، هەڵبژاردنی ئەو کەسە تەنیا هی خۆیەتی- تەنانەت ئەگەر هەر هەڵبژاردنێک کە بیکات بۆی باش نەبێت. ئەگەر هەڵبژاردنەکە ڕەت بکاتەوە، هەر هەڵبژاردەی خۆی دەبێت. مرۆڤ ناتوانێت لە هەڵبژاردن ڕزگاری بێت. وەک سارتەر دەلێت: "مرۆڤ نەفرەت لێکراوە کە ئازاد بێت". هەڵبژاردنی ئەو داهاتوویەکەیەتی، چەندە کەسایەتی و هەڵنەهاتووە، ئەوەندەی هەڵبژاردنی ئەو، داهاتوویەکیش ئەوەندە کەسی و هەڵنەهاتووە، کە ئەم هەڵبژاردنە دەکرێتەوە.

لە قووڵایی ئەم ئایندەیەدایە کە هیوا شاراوەتەوە. هیوا تەنها باوەڕێک نییە بە داهاتوو- بە پلەی یەکەم پێشگریمانەیە کە مرۆڤ ئازادە بەپێی ویستی خۆی هەڵیبژێرێت. ئەگەر ئازادی پێشگریمانە بکرێت، ئەگەر هەموو هەڵبژاردنێک دەرفەتی ئەوەی هەبێت مانا بە مرۆڤێک بدات، ئەوا پێشگریمانە دەکرێت، هیوا هەموو هەڵبژاردنێک بگرێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە هەڵبژاردن لە بنەڕەتدا باوەڕبوونە بە گۆڕانکارییەکی پێشبینیکراو. هەموو هەڵبژاردنێک گۆڕانکارییەکە. هیوا لەو باوەڕە دێت کە گۆڕانکاری ڕوودەدات. هەر ئەم ئەگەرەیە کە هیوا لە ئێستاوە پێشوەختە دەدرێت. چونکە ئەگەری هەڵبژاردن و باوەڕی ئەوەی کە گۆڕانکارییەکە ڕوودەدات پێشتر پێشوەختە دەدرێت، چاوەڕوانی کاریگەرییەکەیشی پێشوەختە بە کەسەکە دەدرێت. بەڵام هەموو کەسێک لە دڵی خۆیدا پەیڕەوی ئەم باوەڕە ناکات. کەسانێک هەن لە قووڵایی دڵیانەوە گوێ لەم دەنگە ئیمان-هیوا-دەرکەوتنە پێشوەختە قەدەرە ناگرن. ڕەتی دەکاتەوە. لە ئەنجامدا نائومێدی هەڵدەبژێرێت.

هیوا ئازادییە لە تاریکیدا. ئەگەر ئازادی ئێمە ئەگەرێک و توانایەک و حاڵەتێکی بوون بێت کە پێش مانا یان بێ مانابوونی ژیان بێت، ئەوا گەشبین بوون دۆخێکی وەهایە لە بوون. هەڵبژاردن، بە مانا سەرەتاییەکەی، باوەڕێکی سەرەتاییە بە ئەگەری گۆڕانکاری لە کات و شوێندا. هەڵبژاردن، بە سادەیی، جۆرێکە لە باوەڕ. سەرەتاییترین فۆڕمی هیوای تێدایە- چاوەڕێی ڕوودانی هەندێک گۆڕانکاری. لەم چاوەڕوانییەدا تەواوی پێکهاتەی کاتی مرۆڤایەتی ئاشکرا دەبێت. مرۆڤ ڕابردوو دەخاتە دواوە و لە ئێستاوە دەچێتە دەرەوە بۆ داهاتوو. ژیان نزیکەی لە هەر چرکەیەکدا نوێ دەبێتەوە. ئەم نوێبوونەوەش بە ئیمانە، کە پێی دەگیرێت و بەوەوە دەچێتە ناو داهاتووەوە. تا ئەو کاتەی کە لە نیوەی هەر چرکەیەک زیاتر دەچیتە ناو داهاتووەوە، پێشتر داهاتووت لە باوەش گرتووە. هەروەها مرۆڤ بەم کارە دڵەڕاوکێیەکانی خۆی لە نەبوونی و بێزاری کە بەهۆی گیربوون لە ئێستادا دروست دەبێت و نۆستالژیا بۆ ڕابردوو دەگوازێتەوە بۆ داهاتوو.

بێگومان هیوا لەگەڵ نائومێدیدا پێکەوە دەژی. نائومێدی دەرئەنجامی ڕەتکردنەوەی هەڵبژاردنەکانی مرۆڤە لەلایەن واقیعەوە. بە مانای ساغ نائومێدی واتە لەدەستدانی هیوا. لە بێ مانادا هیوا دەگۆڕێت بۆ نائومێدی. قووڵتر دەبێتەوە. پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ داهاتوودا کاڵ دەبێتەوە و تەنانەت پچڕاوە. مرۆڤ هەست دەکات چەندین جار ڕەتدەکرێتەوە لەلایەن جیهانێکەوە کە پێناچێت هەرگیز باشتر نەبێت. مرۆڤ لە نائومێدیدا بەهۆی نیگەرانی بەردەوام و کەم زانینی خۆی و هەستکردن بە ناتەواوی و بێدەسەڵاتی و تاوانباری زاڵ دەبێت. بێ گومان گەورەترین زیانی ڕەشبینی، لەدەستدانی باوەڕ نییە بە ئایندەی خۆی، بەڵکو لەدەستدانی باوەڕە بەوەی کە ئیرادەی ئازادی خۆی دەتوانێت ئەنجام بەدەست بهێنێت. بەم پێیە ڕەشبینی بەو مانایە نییە کە هیوایەک نییە، بەڵکو بەربەستێکە کە خۆی لە دەستبەرداربوون لە هەڵبژاردنی ئومێد بەدوور دەگرێت.

ئەنجام

واتە لەمانەی سەرەوە دەردەکەوێ کە مانای ژیان بەم سێ مەزاجەی خوارەوە دەردەبڕدرێت: ئازار، بێزاری و نائومێدی. هەموو ئەم مەزاجانە حاڵەتی ئۆنتۆلۆژی جیاواز لەبارەی بێمانایی ژیانەوە دروست دەکەن، ئازارەکان، ئازاری شانازیی بوون دەدات، بێزاری خود لە بەربەستی بووندا هەڵدەفڕێنێت، نائومێدی هێرش دەکاتە سەر باوەڕبوون بە ئازادی. سەرەڕای جیاوازییەکانیان، ئەم هاوبەشییە جەوهەرییەیان هەیە، کە هەموویان هەمیشە بەدوای مانادا دەگەڕێن، تەنانەت ئەگەر ئەم هەوڵە لە خۆیان یان کەسانی دیکەش بشارنەوە و ئینکاری بکەن. مرۆڤ لە ئازاردا بەدوای دۆزینەوەی بناغەیەکدا دەگەڕێت لە بووندا، لە بێزاریدا بەدوای بوونی ڕاستەقینە و تەواودا دەگەڕێت، لە نائومێدیدا بەدوای لەدایکبوونەوەدا لە هیچەوە دەگەڕێت. هەرچەندە ئەم هەستانە نەرێنی بن، هەموویان باوەڕێکی بنەڕەتییان هەیە کە ژیان مانای هەیە. ئەم باوەڕە ڕەنگە سادە، درۆ، شێواو یان هەڵئاوساو دەرکەوێت. بەڵام گەڕان بەدوای مانای ژیاندا وا نییە. مەسەلەکە ئەوە نییە کە ژیان مانادارە یان بێ مانا. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت، کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت.

 

 

 

 

 

 

پەڕاوێزەکان

(١) بێگومان ئینکاری ئەوە ناکەین کە هەندێک لە زیندەوەران مەیلیان هەیە خۆیان نەپارێزن و تەنانەت لە هەوڵی ئەوەدان خۆیان لەناوببەن. فۆڕمی توندڕەوی ئەمەش خۆکوشتنە. بەڵام خۆ لەناوبردن وەڵامێکە بۆ ئەم هێزە ژیانییە سەرەتاییەی خۆپاراستن. وەڵامێکە نەک دەوڵەتێکی جەوهەری. تەنها ئەوەیە کە توانای خۆپاراستن بە هۆکاری جۆراوجۆری شێواوە، ناتوانێت خۆی لەگەڵ ژینگەی دەرەکیدا بگونجێنێت، یان لە خۆی نامۆیە. وەک یاسایەکی بنەڕەتی ژیان، خۆپاراستن ڕێنمایی هەر ئۆرگانیزمێک دەکات بۆ بەدیهێنانی تواناکانی. خۆ زاوزێکردن فۆرمێکی ئایندەیی خۆپاراستنە.

 (٢) ئینتەرسوبژێکتیڤیەت ئاماژەیە بۆ پێکەوەژیان و پێکەوەژیانی زۆرێک لە بابەتەکان (مرۆڤەکان).

(٣) ئەلبێرکامۆ، ئەفسانەی سیزیفۆس (ئینگلیزی)، چاپخانەی پرێنتیس هۆڵ، ١٩٩٦، ل٣٢٠.

(٤) مارتن هایدگەر، "چەمکە سەرەکییەکانی میتافیزیک: جیهان، ترس و تەنیایی"، چاپخانەی زانکۆی ئیندیانا (ئینگلیزی)، ١٩٩٥، ل٧٦.

 (٥) چێژبەخش - لە فەلسەفەی یۆنانی کۆندا ئاماژەیە بۆ مەیلی خۆبەخشین و چێژوەرگرتن و بەدواداچوون بۆ ئەو چێژانەی کە هەستەکان دەیهێنن.

(٦) ڤیکتۆر فرانکڵ، "گەڕانی مرۆڤ بۆ مانا"، چاپخانەی بێکن، ١٩٩٢، ل٧٥.

 

سەرچاوەکان

- کتاب پاسکال انتشارات: آگه آگهنویسنده: بن راجرز. مترجم : اکبر معصوم بیگی. تعداد صفحه :79. سال انتشار شمسی :  1401. سال انتشار میلادی : 1999.

- کتاب اسطوره سیزیف. انتشارات: نیلوفر. نویسنده: آلبر کامو آلبر کامو. مترجم :          مهستی بحرینی. تعداد صفحه :     176. سال انتشار شمسی : 1401. سال انتشار میلادی :          1942سری چاپ : 6.

- هایدگر و مرگ. مولف:   پل ادواردز . استفان میولهال . برنت ادکینز و .مترجم: مهرداد پارسا. ناشر:   شوند. سال انتشار شمسی : 140٩.

عەرەبی

- كيتاب ارسطو / مؤلف: عبد الرحمن بدوىقسم:      الفلسفة الإسلامية. اللغة:   العربية. الناشر:  مكتبة النهضة المصرية الصفحات: 314. تاريخ الطبع: 2017.

- كيتاب كيركجارد / مؤلف: فريتيوف برانت . مترجم والمحقق: مجاهج عبدلمنعم مجاهدز اللغة:    العربية. الناشر:  مكتبة دار الكلكمة.  الصفحات: 157. تاريخ الطبع: 2009.

- كيتاب الإنسان والبحث عن المعنى معنى الحياة والعلاج بالمعنى . مؤلف:      فيكتور إيميل فرانكل.. قسم:. بيوغرافيا ومذكرت أدبية مترجمة. اللغة:       العربية. الناشر:  مكتبة الأنجلو المصرية. تاريخ الإصدار:          01 يناير 2011. الصفحات: 142.

ئینگلیزی

- Crime and Punishment. Dostoevsky, Fyodor. Published by Heinemann, 1964.

- Existentialism Is a Humanism Paperback – by Jean-Paul Sartre (Author), July 24, 2007.

 

 

گەڕان بۆ بابەت